उझबेकीस्तान - तैमुर अने बाबरनो सोबर मुस्लिम देश Gujarati Article By Naresh K. Dodia

उझबेकीस्तान - तैमुर अने बाबरनो सोबर मुस्लिम देश Gujarati Article By Naresh K. Dodia
उझबेकीस्तान - तैमुर अने बाबरनो सोबर मुस्लिम देश Gujarati Article By Naresh K. Dodia
तवारीख के पन्नो से Post No. 35 
 ઉઝબેકીસ્તાન - તૈમુર અને બાબરનો સોબર મુસ્લિમ દેશ 
is more prevalent than in any other Central Asian state. Prior to the 2001 invasion of Afghanistan, the Islamic Movement of Uzbekistan (IMU) posed the greatest threat to the Karimov administration. In 2002 the IMU was reclassified as terrorist by the United States.Since the invasion the IMU has been greatly weakened due to US military actions which cut off its supply of resources and killed its leader, Juma Namangani.

ઉઝબેકીસ્તાન જવાનું મારું પહેલી વાર હોવાથી આ દેશ વિશે મારા મનમાં અનેક અટકળૉ હતી,કારણકે તૈમુર અને બાબરનું જન્મ સ્થળ અને એક સમય ધનાઢ્ય શહેર સમરકંદ અને બુખારા વિશે ઇતિહાસમાં ખુબ વાંચેલું હતું,પણ જ્યારે આ દેશની ધરતી પર મુક્યો ત્યારે મારી ધારણા અને અટકળૉથી ઘણું અલગ જોવા મળ્યુ.

મને જાણ હતી કે ઉઝબેકીસ્તાન એટલે અઠાણું ટકા મુસ્લિમની વસ્તી ધરાવતો દેશ અને ત્યાંની પ્રજા અન્ય મુસ્લિમ જેવી જ રહેણી કરણી ધરાવતી હશે,પણ જ્યારે અહીંનાં મુસ્લિમોને નજીકથી જોવાનો મોકો મળ્યો ત્યારે લાગ્યુ જ નહી કે મુસ્લિમ પ્રજા આવી હોઇ શકે છે.

કોઇ મુસ્લિમ યુવાનને દાઢી કે મુસ્લિમ પહેરવેશમાં જોયો નહી.એક પણ મુસ્લિમ છોકરી કે સ્ત્રીને બુરખા કે અન્ય મુસ્લિમ પહેરવેશ જોઇ નહી.મોટા ભાગની છોકરીઓ અને સ્ત્રી દુનિયાની આધુનિક ફેશનનાં કપડામાં જોવા મળી.તાજ્જુબીની વાત તો એ જોવા મળી જે નવું તાશ્કંદ શહેર વસાવ્યુ છે,ત્યા એક પણ મસ્જીદ જોવા ના મળી.

એ પછી જુનુ તાશ્કંદ શહેર જોવા ગયા હતા.ત્યા પણ ત્રણ કે ચાર મસ્જિદ જોવા મળી.અહીંયાં ભારતની જેમ ચાર ઇદ મનાવવામાં આવતી નથી.અહી માત્ર રમજાન ઇદ જ મનાવવામાં આવે છે.આખા વર્ષ દરમિયાન કુલ નવ રજા છે.જેમાં ઇદ પણ સામેલ છે.એ તો ઠીક છે એશીયામાઇનોરનાં દેશોની જેમ નિકાહ થતાં નથી,પણ ઇસાઇઓ દ્રારા જે રીતે વેડીંગ સેરીમની હોય એ રીતે અહીયા નીકાહ થતાં જોવા મળ્યા.અહીનાં કાજી મુસ્લિમ પહેરવેશને બદલે શુટમાં જોવા મળ્યા.હું જે હોટલમાં ઉતર્યો હતો ત્યાં જ આ વિધિ પ્રત્યક્ષ નિહાળી હતી.એનું મુખ્ય કારણ એ છે કે આ લોકોનું મુળ તો બેકટ્રીયન ગ્રીક છે પણ તુર્કોનું શાસન આવતાં બળજબરીથી મુસ્લિમ બનાવવામાં આવ્યા હતા.  
 તાશ્કંદ આ શહેરને જોતા વેત એનાં પ્રેમ પડી જઇએ એવું શહેર છે.દુનિયાનાં મોકળાશ ભર્યા શહેર તરીકે તાશ્કંદને નંબર આપવો જોઇએ.અતિસય પહોળા રસ્તા અને રસ્તાની બંને બાજી વોકીંગ વે અને લેન જોવા મળે.

એક બીજી વિશેષતા એ જોવા મળી મોટા ભાગનાં દેશમાં અલગ અલગ બ્રાન્ડની કાર જોવા મળે છે,પણ ઉઝબેકીસ્તાનમાં દર દશમાંથી નવ કાર શેવરોલેટ બ્રાન્ડની જોવા મળે છે.જાણે કે શેવરોલેટ સિવાઇ અહીંયા બીજી કાર કંપનીનો ગજ નહી વાગ્યો હોઇ.અહીંયા આટલા દિવસમાં એક પણ ટુ વ્હીલર જોવા ના મળ્યુ.મોટે ભાગનાં લોકો પાસે પોતાની કાર હોઇ છે.છતાં પણ ઘણા એવા પરિવાર છે જેની પાસે કાર નથી એ લોકોને સ્થાનીક બસ અને ટેકસીમાં જતાં જોવા મળે છે.

અહીનું ચલણનું નામ છે "શુમ".આપણા એક રૂપિયા સામે શુમનો બેંક રેટ અંદાજે ૨૭ રૂપિયા જેટલો છે.પણ અહીંયા મોટે ભાગે ૬૫૦૦ એટલે ૧૦૦ ડૉલર સામે બ્લેકમાં અંદાજે ૪,૬૦,૦૦૦ જેટલા શુમ મળી જાય છે,એટલે અહીં આવતાં ટુરીસ્ટ મોટે ભાગે બ્લેકમાં જ પોતાનાં ડૉલર અહીંના સ્થાનિક દલાલ પાસે વટાવી લે છે,અને મોટે ભાગે અહીનાં જે ટુરીસ્ટ ગાઇડ છે એ લોકો જ પોતે ડૉલર સામે શુમની ચુકવણી કરી આપે છે.

અહીની સ્થાનિક પ્રજાનું મુળ જોઇએ તો ત્રણ પ્રજાનું મિશ્રણ જોવાં મળે છે.મુળ અહીની પ્રજા ત્રીજી અને ચોથી સદીમાં આવીને વસેલી બેકટ્રીયન ગ્રીક પ્રજા છે.

મૂળ સૂત્રોના જણાવ્યા મુજબ, આ દેશોમાં Soghdians, Bactrians અને અન્ય દેશોમાંથી આવેલી વસતી હતી. ચોથા, પાંચમા, છઠ્ઠા સદી દરમિયાન પૂર્વે, મધ્ય એશિયાના દેશોના એક મોટા ભાગ Akhemenids ના ફારસી રાજવંશ સત્તા હેઠળ હતી. ઉપરોક્ત રાષ્ટ્રીયતા ફારસી મૂળ સ્ત્રોત વર્ણવેલ છે. ગ્રીક લેખકોએ ફરગાના વેલી અને સમરકંદનાં અસ્તિત્વ ઉલ્લેખ કર્યો છે. 

ત્રીજી સદી પૂર્વેની મધ્યમાં, વિજય મેળવ્યો પ્રદેશો સ્વતંત્ર અને સ્થાનિક રાજવંશો સત્તા પર આવ્યા બની હતી. ઉઝબેકિસ્તાન અને તાજીકીસ્તાનનાં દક્ષિણ ભાગો સમાવેશ થાય છે.આ બેકટ્રીયન ગ્રીક સામ્રાજ્યના કેન્દ્ર બન્યું હતી અને બાદમાં કુશાન સામ્રાજ્ય નિયંત્રણ હેઠળ આવ્યા હતા.એલેક્ઝાન્ડર ધી ગ્રેટ દ્વારા મધ્ય એશિયાના વિજય પછી,પછીના સમયગાળામાં અભ્યાસ વિકાસ અને સ્થાપત્ય, ચિત્ર,હેન્ડીક્રાફટ અને સંગીતની સફળતાની પરાકાષ્ઠા વર્ણવવામાં આવ્યા છે.પ્રખ્યાત સીલ્ક રોડ સમરકંદ અને બુખારામાંથી પસાર થાય છે.એલેકઝાંડર ગ્રેટ ઇસ ૩૨૭માં અહીંની સ્થાનિક વડાની પુત્રી રોકસાનાં સાથે લગ્ન કર્યા હતા. 

ત્યાર બાદ સાતમી અને આઠમી સદી દરમિયાન,મધ્ય એશિયાનાં મુસ્લિમ આરબ આક્રમણખોરો દ્વારા કબજો કરવામાં આવ્યો હતો.આરબો પોતાના ધર્મ ફેલાવવાની મિશન હેઠળ આ દેશો પર લીધો હતો.પરિણામે,તેમના વિજયથી સંપૂર્ણપણે જીવન પ્રદેશના માર્ગ બદલાય ગયો હતો.

દસમી સદીમાં આરબ લોકોને હટાવીને અન્ય ઇસ્લામિક શાસનકર્તા ઇસ્માઇલ સામાનીડ સત્તા પર આવ્યો હતો.આ ઇસ્માઇલ સામાનીડે અહીંયા ઘણા સ્થાપત્ય બનાવ્યા હતાં.

ત્યાર બાદ બારમી સદીમાં ચંગીઝખાને અહીંયા આક્રમણ કર્યુ અને ચંગીઝની સેનાએ અહીં તબાહી મચાવી દીધી.સમરકંદથી લઇને ઉઝબેકીસ્તાનનાં અન્ય શહેરોને સળગાવી તબાહ કરી નાખ્યા.એને એટલા મોટા પાયે કત્લેઆમ કરી હતી કે પાત્ર ઉઝબેકીસ્તાનમાં પચાસ હજાર લોકો જ જીવતાં રહ્યા હતાં.તે સમયે મોંગોલ લશ્કરનો અમુક હિસ્સો અહીંયા રહી ગયો હતો અને સ્થાનિક પ્રજા સાથે ભળી ગયો હતો. 

                                          

ત્યાર બાદ ચૌદમી સદીનાં મધ્યમાં અહીની સ્થાનિક જાતિ તૈમુરીંદ દ્રારા આ પ્રદેશ પર કબજો કરવામાં આવ્યો અને ઉઝબેકીસ્તાનને મોંગોલ લોકોની ચુંગાલમાંથી મુકત કર્યાં હતાં.આ સમય દરમિયાન મુળ બેકટ્રીયન ગ્રીક પ્રજા,પછી નવમી સદીમાં આવેલા આરબો અને બારમી સદીમાં આવેલાં મોંગોલ પ્રજાનાં મિશ્રણ થતાં રહ્યાં મુળ બેકટ્રીયન ગોરી પ્રજાનાં વંશમાં આરબ અને મોંગોલ લોહી ભળી ગયુ.પરિણામે અહીં ઉઝબેકની પ્રજાને નિરખીને જુઓ તો મોંગોલ જેવી જીણી આંખો,બેકટ્રીયન ગ્રીક પ્રજા જેવી સ્નિગ્ધ ગોરી ચામડી અને આરબો લોકોનો અંશ જોવા મળે છે.પરિણામે અહીની છોકરીઓ અને સ્ત્રીઓની ખૂબસૂરતી એક અનોખી લાગે છે.તુર્કી પછી સૌથી સુંદર આંખો વાળી છોકરીઓ અને સ્ત્રીઓ મને અહીંયા ઉઝબેકીસ્તાનમાં જોવા મળી હતી.અહીની મોટા ભાગની છોકરીઓ અને સ્ત્રીઓ કાજળની જેમ આંખમાં બ્લેક આઇલાઇનર લગાડે છે.તેથી એની ખૂબસૂરત આંખો વધું આકર્ષક લાગે છે.

તૈમુરીંદ જાતિ જે પાછળથી એમનાં શાસકો નામ સાથે "તૈમુર"નામથી જોડાઇ ગઇ હતી.આજે ઉઝબેકીસ્તાન જેને પોતાનો હીરો માને છે એ આમીર તૈમુર આ જ વંશનો છે.

 ઇ.સ.૧૩૦૫માં જ્ન્મેલો આમીર તૈમુર ચૌદમી સત્તા પર આવ્યો હતો અને ત્યાર બાદ એને સમરકંદ શહેરને રાજધાની બનાવી હતી.તૈમુરની સતા હેઠળ વિકાશ પામેલું સમરકંદ એ સમયે શ્રેષ્ઠ શહેરમાં ગણનાં થતું હતુ અને તેથી સ્ત્રીઓની ખૂબસૂરતી અને કોઇ સ્ત્રીનાં ગાલનાં તલ પર ઓવારી જતાં ત્યારે એમ કહેવામાં આવતું તારા પર સમરકંદ બુખારા ઓવારી જાંઉ અથવાં તારા ઉપર સમરકંદ બુખારા કુરબાન કરી દંઉ.

તૈમુર રાજવંશે જે ઉઝબેકીસ્તાનને ઐતહાસિક સ્થાપપ્યોની ભેટ આપી છે જેને કારણે આજે પણ ઉઝબેકીસ્તાનમાં ચૌદમી અને પંદરમી બનાવેલી સ્થાપત્યની દ્રષ્ટીએ બેનમુન કહી શકાઇ એવી ઇમારતો જોવા મળે છે..આવા ઘણા સ્થાપત્યનાં ફોટો પાડ્યા છે એ મારા આ આલ્બમ આપ જોઇ શકો છો.

આમીર તૈમુરની સેનાંએ મધ્ય એશીયાથી લઇને તુર્કીસ્તાન અને ભારત સુધીનાં દેશમાં પોતાની કુચ જારી રાખી હતી.એક સમયે તુર્કી પર આમીર તૈમુરનું શાસન ચાલતું હતું. 

ઇતિહાસ મારો પ્રિય વિષય રહ્યો છે.હું જે જે દેશમાં ગયો છુ.ત્યાની સ્થાનિક પ્રજા અને ત્યાનાં ઇતિહાસ વિશે જાણવાનો મારો પ્રયાસ રહે છે.મને સૌથી વધું પ્રભાવિત તુર્કી અને ઉઝબેકીસ્તાનનાં ઇતિહાસે કર્યો છે.
 આમ જોઇએ તો ઉઝબેકીસ્તાનનો ભારત સાથેનો નાતો એકદમ સજ્જડ ગણી શકાઇ.કારણકે મોગલ બાદશાહ બાબર જે ચુગતાઇ તુર્ક એટલે આમીર તૈમુરનો પૌત્ર હતો.

અહી તાશ્કંદનાં બરાકખાન મદ્રેશામાં ગયા હતા.ત્યાં જે દ્રશ્ય જોયુ,ત્યાંનાં જે ઇમામ કહેવાઇ એ શુટ અને ટાઇમાં સજ્જ હતા અને શિક્ષિકાઓ હતી તે મીની સ્કર્ટ અને ટોપમાં સજ્જ હતી.જે સ્નાતકો હતાં ત્યાં બ્લયુ અને વ્હાઇટ શર્ટમાં સજ્જ હતા.

એક સમયે મધ્ય એશિયાનું થાઇલેન્ડ કહેવાતા આ દેશ ૧૯૯૧માં સોવિયેત યુનિયનમાંથી સ્વતંત્ર થયાં પછી ત્યાનાં લોખંડી પ્રમુખ ઇસ્લામ કરીમોવનાં શાસન પછી ત્યાનાં કેશીનો બંધ કરી દેવામાં આવ્યા અને જે વેશ્યા વ્યવશાય ચાલતો હતો તેનાં પર પ્રતિબંધ મુકી દેવામાં આવ્યો.છતાં પણ આજે ત્યાંની સ્થાનિક વિલા અને અમુક ઘરોમાં છુપા વેશ્યાલયો ચાલે છે.અમુક સ્થાનિક હાઉસ કમ કલબમાં ત્યાની ખૂબસૂરત છોકરીનાં નગ્ન નૃત્યોનું આયોજન આજે પણ થાય છે. 

અહીની નાઇટ લાઇફ ખૂબ સુંદર છે,જે લોકોને બેલી ડાન્સ અને સ્થાનિક નૃત્યો જોવાનો શોખ હોય એવા લોકો માટે અહીની સ્થાનિક રેસ્ટારાઓ ગાલા ડીનરનું આયોજન કરે છે.આવી રેસ્ટોરામાં ત્રણ કે ચાર કોર્ષનું ગાલા ડીનર સાથે વોડકા અને સ્થનિક બિયર સર્વ કરે છે.આ ગાલા ડીનરમાં સ્થાનિક બેલી ડાન્સર અને સ્થાનિક નૃત્યકારોનાં ગૃપ પોતાની નૃત્ય ગાલાડીનરમાં પધારેલા પ્રવાસીઓનું મનોરંજન કરે છે.

એશીયામાઇનોરમાં બંધિયાર બુરખા કલ્ચરમાં રહેતી મુસ્લિમ બાનુ અને અહીની મુસ્લિમ બાનુમાં જમીન આસમાનનો તફાવત છે..અહીંયાં મુસ્લિમ છોકરીઓ કાયદેસર રીતે નાઇટકલબમાં,બાર ડાન્સર તરીકે કામ કરી શકે છે.. 
 એ સિવાઇ આ શહેરમાં મોટા મોલ અને લોકલ માર્કેટ છે.પણ ખરીદી માટે આ શહેર અતિસય મોંધું છે.કપડાથી લઇને કોઇ પણ વસ્તુનો ભાવ અહીંયા ભારતની સરખામણીમાં બમણૉ અથવાં એથી પણ વધારે હોઇ છે.

જે લોકોને ઐતહાસીક સ્થાપત્ય અને ઇતિહાસમાં રૂચી હોય એને એક વાર ઉઝબેકીસ્તાનની એક વખત મુલાકાત લેવી જોઇએ.

સમરકંદમાં અમારું બપોરનું લંચ એક સ્થાનિક ધરમાં હતુ.જે રીતે એ ધરનાં લોકોએ અમારી ખાતિર કરી છે એ જિંદગીભર યાદ રહી જાય એવી હતી.લગભગ છ કોર્ષનું લંચ હતુ અને એક પછી એક વાનગી પીરસાતી રહી એ જોઇને જ આપણું પેટ ભરાઇ જાય.અહીંયા મોટે ભાગે જમ્યા પહેલા ફ્રૂટ પીરસવામાં આવે છે.

બાબરનામામાં બાબરે લખ્યુ છે કે અહીંયા હિંદુસ્તાનમાં સમરકંદ જેવાં તરબુચ અને સફરજન નથી.અહીંયા સમરકંદ જેવી દ્રાક્ષ નથી.મને લાગે છે કે બાબર ખરેખર સાચો હોવો જોઇએ.આજ સુધી તરબુચ,સકટટેટી,દ્રાક્ષ અને સફરજન જે સમરકંદમાં ખાધા એવા આ પહેલા કદી ખાધા નહોતા.એની મીઠાશની વાત જ કૈક ન્યારી છે. 

સદીઓથી બહારી આક્રમણ ખોરો અને કુદરતી આફતો સામે મારા ખાતી ઉઝબેક પ્રજા ખરેખર સાવ સીધી સાદી અને બહુ જ મિલનસાર છે.રોડ પર ચાલતાં જતાં હોય અને આપણો ખંભો ભૂલથી કોઇને અડી જાય તો એ વ્યકિત નીચી નમીને સોરી કહીને આગળ વધી જાય છે.
 અહીનાં અમારા સ્થાનિક ગાઇડ બુનિયોદ જે મુસ્લિમ હતો એને મે ૭૮૬ નંબરની ૧૦૦૦ શુમની નોટ આપીને કહ્યુ કે તમારા માટે ૭૮૬ નંબર લક્કી હોય તો એને અચરજ ભાવે મને કહ્યુ "આઇ ડૉન્ટ નો...૭૮૬ નંબર ફોર લકી ફોર મુસ્લિમ પીપલ્સ."અહીંયા દુનિયાનાં બે ઇસ્લામનાં ચહેરા નજર સામે આવે છે.

અહીંયા પણ હાર્ડકોર મુસ્લિમ લોકોએ પોતાની એક્ટીવીટી શરૂ કરી હતી અને એક વખત બોમ્બ બ્લાસ્ટ પણ કર્યો હતો પણ ત્યાનાં લોંખંડી પ્રમુખ ઇસ્લામ કરીમોવે આ પ્રવૃતિ કરતાં લોકોને અમેરિકાની મદદથી રફેદફે કરી નાખ્યા હતા.

ઉઝબેકીસ્તાનનાં કોઇ પણ વિસ્તારમાં તમે કોઇ પણ સમયે તમે બિન્દાસ્ત ગમે ત્યાં ફરી શકો છો.અહીની છોકરીઓ અડધી રાતે એકલી જતી હોય તો એને કોઇ પ્રકારની બીક નથી હોતી.શાંતિપ્રિય ઇસ્લામિક દેશનું પ્રતિનિધિત્વ કરતાં ઉઝબેક પ્રજાને ખરેખર દિલથી સલામ કરવી પડે.
 અહીંયાં પણ વંશીય ભેદ ચોક્ખો નજર આવે છે.અહીંયાં મુળ જે આરબ પ્રજા વસે છે જે ચામડીનાં રંગનાં કારણે મુળ ઉઝબેક પ્રજાથી નોખી તરી આવે છે.એક સમયનાં આરબ શાસકનાં વારસદારો સાથે આ લોકો એક પ્રકારનો આભડછેટ રાખે છે.મોટે ભાગે અહીંયા મુળ આરબો વસે છે જેની ટકાવારી બહુ જ ઓછી છે અને અહીંયા ભીખ માંગતાં લોકો મોટે ભાગે મુળ જે એશીયન આરબો છે એનાં જ વંશજો જોવા મળે છે..ચામડીનાં રગ ભેદ આમ જોઇએ તો આખી દુનિયામાં એક સરખા જોવા મળે છે.                                                

અહીંયાં આપણે તૈમુર નામનું ઉચ્ચારણ કરીએ છીએ જ્યારે ઉઝબેકીસ્તાનમાં તીમુર કહે છે અને આપણે બાબર બોલીએ છીએ જ્યારે ઉઝબેકીસ્તાનમાં બાબુર બોલે છે.અહીંયા આટલા મુસ્લિમોનાં ધાર્મિક સ્થાપત્યો અને મસ્જિદો છે જેમાં પ્રવેશ કરવાં માટે ના તો પગરખા ઉતારવાં પડે છે કે ના તો માથે કોઇ રૂમાલ જેવું બાંધવું પડે છે છતાં પણ્ં અહીનાં ધાર્મિક સ્થાનોમાં પ્રવેશીએ છીએ ત્યારે ત્યાની ચોખ્ખાઇ જોઇને રૂહ સુધી શુકુન મહેસુસ થાય છે.                             
-નરેશ કે.ડૉડીયા     












Advertisement